Ip chiqindisi (ugar) — to‘quv sexiga berilgan, lekin matoga aylanmagan va omborga ham qaytmagan ip. U tortib o‘lchanmaydi, balansdan chiqariladi: chiqindi = sexga berilgan − qaytarilgan − sexda qolgan − mato vazni. Foizdagi chiqindi esa chiqindini sarflangan ipga bo‘lib topiladi.
Chiqindi nimalardan iborat
- Mashinaga ip o‘tkazish va sozlash: sinov bo‘lagi, uzilishdan keyin ipni qayta o‘tkazish, artikul almashtirish.
- Ip uzilishlari va bobina almashtirishda qoladigan uchlar.
- Momiq va uchib yuradigan tolalar — ayniqsa paxta va tukli ipda.
- Gilzalardagi qoldiqlar — to‘qib tugatilmagan va omborga qaytarilmagan.
Bularning hammasini har bir topshiriq bo‘yicha yig‘ib tortishning iloji yo‘q: momiq butun sex bo‘ylab uchadi, qirqimlar umumiy qopga tushadi. Shuning uchun chiqindi tortsa bo‘ladigan narsalardan chiqariladi — berilgan ip, to‘qilmay qolgan bobinalar va mato.
Formulalar
chiqindi, kg = sarflangan − mato vazni
chiqindi, % = chiqindi / sarflangan × 100
1 kg mato uchun sarf = sarflangan / mato vazni
Chiqindi foizi bilan bir kilogrammga sarf — bitta narsaning ikki xil ifodasi: sarf = 1 / (1 − chiqindi). 3 % chiqindi — bir kilogramm mato uchun 1,031 kg ip, 5 % — 1,053 kg.
Foizni mato vaznidan ham hisoblash mumkin — u biroz kattaroq chiqadi: 485 kg matoga nisbatan 15 kg chiqindi — 3,09 %, 500 kg ipga nisbatan — 3,00 %. Ikkala usul ham xato emas, lekin bittasini tanlab, doim shunga amal qiling, aks holda turli oylardagi solishtiruvlarni taqqoslab bo‘lmaydi.
Misol
| Nima | kg |
|---|---|
| Sexga berildi | 520,0 |
| Omborga qaytarildi (to‘qilmagan bobinalar) | 12,0 |
| Keyingi topshiriq uchun sexda qoldirildi | 8,0 |
| Sarflandi | 500,0 |
| Mato, netto | 485,0 |
| Chiqindi | 15,0 |
Kalkulyator
Chiqindi me’yori qancha
Yagona me’yor yo‘q. Bitta mashinaning o‘zida chiqindi unda nima va qanday to‘qilishiga qarab sezilarli o‘zgaradi:
- Xomashyo. Paxta va tukli ip momiq beradi, silliq sintetik ip esa deyarli bermaydi.
- Ip nomeri. Ingichka ip tez-tez uziladi, har bir uzilish — ipni qayta o‘tkazish va yo‘qolgan metrlar.
- To‘qima turi va mashina klassi. Murakkab to‘qima va ingichka klass uzoqroq sozlashni talab qiladi.
- Partiya hajmi. Sozlashga taxminan bir xil ip ketadi, lekin u turli vaznga taqsimlanadi: kichik partiyada chiqindi foizi yuqoriroq.
- Mashinalar holati va odamlar. Yeyilgan igna va platinalar, ipni beparvo o‘tkazish — bular ham chiqindi.
O‘z me’yoringizni qanday belgilash
- Bir turdagi ip va bir guruh mashinalar bo‘yicha 2–3 oylik solishtiruvlarni oling.
- Keskin chetga chiqqanlarini olib tashlang: avariyalar, buzilishdan keyin ipni qayta o‘tkazish, tortishdagi xatolar.
- Medianani oling — bu shu ip uchun ishchi me’yor bo‘ladi.
- Har chorakda qayta ko‘rib chiqing: mashinalar ta’mirlangandan yoki yetkazib beruvchi almashgandan keyin raqam o‘zgaradi.
Me’yor hisobot uchun emas, chetga chiqishni ko‘rish uchun kerak. Solishtiruv me’yordan sezilarli yuqori chiqsa, muammo keyingi topshiriqlarga o‘tmasidan oldin mashina, ip partiyasi yoki smenani tekshirishga asos bo‘ladi.
Qayerda xato qilinadi
- Tara. Bobina gilzasi, shpulya va rulon paketining vazni ancha bor. Ipning tarasini ayirmasangiz, chiqindi oshib ketadi, matoniki ayirilmasa — kamayib ketadi.
- Sexdagi qoldiq. Mashina yonida qolgan to‘qilmagan bobinalar hisobga olinmasa, shu topshiriqning chiqindisi oshib ketadi, keyingi topshiriq esa «tekin» ip oladi va unda chiqindi kam ko‘rinadi.
- Namlik. Paxta havodan namlik tortadi. Quruq omborda tortilgan ip va nam sexda tortilgan mato turlicha natija beradi: bir xil sharoitda torting.
- Aralash partiyalar. Topshiriqqa bir ipning ikki partiyasi ketib, ular birgalikda solishtirilsa, chiqindini qaysi biri berganini bilib bo‘lmaydi. Buning ustiga partiyalar aralashuvi — barre xavfi.
- Hujjatsiz ip. Mato sarflangan ipdan ko‘p chiqsa — bu aniq belgi: hisobdan tashqari berilgan ipdan to‘qilgan.
Petlya’da
Solishtiruv — jadval o‘rniga uchta raqam
Ip sexga xomashyo omboridan ko‘chirish hujjati bilan beriladi va solishtiruvgacha sexda hisobda turadi. Topshiriq tugagach, texnolog har bir partiya bo‘yicha faqat to‘qilmagan bobinalarni kiritadi: qanchasi omborga qaytadi va qanchasi sexda qoladi. Oyna chiqindi me’yori bo‘yicha qoldiq bilan oldindan to‘ldirilgan — bobinalar tortilmagan bo‘lsa, tasdiqlash kifoya.
Qolganini Petlya o‘zi hisoblaydi: sarflangan ip, matoga ketgani (partiyalar bo‘yicha, sarfga mutanosib) va chiqindi. Chiqindi alohida hujjat bilan o‘tkaziladi, shunda yo‘qotishlar sarf ichida yashirinib qolmaydi. Me’yordan yuqori solishtiruv ajratib ko‘rsatiladi, sexdagi qoldiqni esa o‘sha partiyali keyingi topshiriq birinchi bo‘lib oladi. Mato ipdan ko‘p chiqsa, solishtiruv o‘tkazilmaydi.
Demo so‘rash Petlya qanday ishlaydiSavollar
Ip chiqindisi qanday hisoblanadi?
Balansdan: sarflangan = sexga berilgan − omborga qaytarilgan − sexda qolgan; chiqindi = sarflangan − olingan mato vazni; foizdagi chiqindi = chiqindi / sarflangan × 100.
To‘qishda chiqindi me’yori qancha?
Yagona me’yor yo‘q: chiqindi xomashyo, ip nomeri, to‘qima turi, partiya hajmi va mashinalar holatiga bog‘liq. Fabrika me’yorni har bir ip turi uchun 2–3 oylik o‘z solishtiruvlari asosida belgilaydi. Petlya’da boshlang‘ich qiymat — 3 %, texnolog uni sozlamalarda o‘zgartiradi.
Chiqindi foizi nimadan hisoblanadi — ipdanmi yoki matodanmi?
Ko‘pincha sarflangan ipdan: shunda foiz xomashyoning qancha qismi yo‘qolganini ko‘rsatadi. Mato vaznidan olingan foiz biroz kattaroq chiqadi. Eng muhimi — har doim bir xil usulda hisoblash, aks holda solishtiruvlarni taqqoslab bo‘lmaydi.
Nega mato sarflangan ipdan ko‘p chiqdi?
Bunday bo‘lishi mumkin emas, demak hisobda xato bor: tara ayirilmagan (bobina gilzalari, shpulyalar, paketlar), ip va mato turli namlikda tortilgan yoki topshiriqqa hujjatsiz berilgan ip aralashgan.
Buyurtmaga qancha ip berish kerak?
Rejadagi mato vaznini (1 − chiqindi me’yori) ga bo‘lish kerak. 3 % chiqindida 1 000 kg mato uchun 1 031 kg ip kerak bo‘ladi. Odatda ustiga ozgina zaxira beriladi, to‘qilmay qolgani esa qaytariladi yoki sexda qoldiriladi.